Hoe ontwerp je een circulair product?

Het einde ontwerpen vanaf het begin

De circulaire designer stelt zichzelf een vraag die het traditionele design negeerde: wat zal er met dit object gebeuren wanneer het zijn functie heeft verloren? Uit deze vraag vloeien alle keuzes voort: als het antwoord is «het wordt gedemonteerd en de materialen worden teruggewonnen», dan geen structurele lijm, schroeven in plaats van lassen waar mogelijk, identificeerbare en scheidbare materialen. Het einde van de levenscyclus wordt aan het begin ontworpen — daarna is het te laat.

De materiaalkeuze

Praktische vuistregels van het vak: de voorkeur geven aan mono-materialen boven onscheidbare samengestelde materialen (het meerlaags composietmateriaal is de nachtmerrie van het recycleren); materialen kiezen met reële, niet theoretische, terugwinningsketens; gerecyclede materialen gebruiken waar de prestaties dit toelaten, en zo vraag creëren naar teruggewonnen grondstoffen; de variëteit aan materialen in hetzelfde product beperken. En altijd: de herkomst kennen — een «groen» materiaal zonder traceerbaarheid is puur marketing.

Repareerbaarheid: het recht en het ontwerp

Een repareerbaar product vereist precieze keuzes: aan slijtage onderhevige onderdelen die toegankelijk en vervangbaar zijn, reserveonderdelen die in de loop van de tijd beschikbaar blijven, open documentatie, gangbare gereedschappen. De Europese regelgeving duwt in deze richting, maar het echte verschil wordt gemaakt door de ontwerpcultuur: repareerbaarheid is een vereiste vanaf de eerste schets, of het komt er nooit van. Voor de designer is het ook een professionele voldoening: repareerbare objecten zijn bijna altijd beter begrepen objecten.

Duurzaamheid: kwaliteit als milieustrategie

De gebruiksduur van een product verdubbelen halveert, grosso modo, de jaarlijkse productie-impact ervan. Duurzaamheid is de krachtigste en minst gevierde circulaire strategie: materialen die goed verouderen, een esthetiek die niet in één seizoen voorbijgaat, upgradebaarheid (met name in de elektronica), en bedrijfsmodellen die duurzaamheid belonen in plaats van er tegen in te gaan. De historische vijand — geplande veroudering — is het exacte tegendeel van circulair design: waarde die bij contract wordt vernietigd.

Het design meten

Ook design is meetbaar: percentage gerecycled materiaal aan de invoerkant, werkelijke recyclebaarheid aan de uitvoerkant, repareerbaarheidsindex, verwachte en — in serieuze projecten — geverifieerde levensduur. In circulaire projecten op Simbial worden deze indicatoren vanaf de ontwerpfase opgenomen in het meetplan: want een „duurzaam” product zonder cijfers is een bijvoeglijk naamwoord, en wij werken met zelfstandige naamwoorden.